Η νομική μεταχείριση των απασχολούμενων μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας από τον Γάλλο νομοθέτη

 Κωνσταντίνας Χατζηλάου, Λέκτορος στο Πανεπιστήμιο Cergy-Pontoise (Γαλλία) 

 

Ο γαλλικός νόμος της 8ης Αυγούστου 2016, «σχετικός με την εργασία, τον εκσυγχρονισμό του κοινωνικού διαλόγου και τη διασφάλιση της επαγγελματικής σταδιοδρομίας» (γνωστός και ως «νόμος El Khomri» ή «νόμος σχετικός με την Εργασία») προκάλεσε, κατά τη διάρκεια της συζήτησης και της ψήφισής του, θύελλα αντιδράσεων. Σχεδόν ομόφωνα, οι Γάλλοι νομικοί συμφωνούν ότι ο εν λόγω νόμος μεταβάλλει εκ βάθρων το δίκαιο του χρόνου εργασίας, το δίκαιο των απολύσεων, το δίκαιο των συλλογικών διαπραγματεύσεων, καθώς επίσης και την «ιεραρχία» των συλλογικών συμβάσεων εργασίας. H παρούσα συνοπτική μελέτη επικεντρώνεται σε μία σειρά διατάξεων του νόμου αυτού, σχετικών με ένα ζήτημα που δεν έχει, προς το παρόν, αποτελέσει αντικείμενο συστηματικών αναλύσεων. Πρόκειται για το ζήτημα της νομικής μεταχείρισης των εργαζομένων μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας, όπως, παραδείγματος χάριν, των εργαζομένων των εταιρειών Uber, Heetch, BlablaCar, Amazon,κ.τ.λ. Μετά από μία σύντομη παρουσίαση των διατάξεων του νόμου «El Khomri», οι οποίες ενσωματώθηκαν στον γαλλικό εργατικό κώδικα (I), θα εξετάσουμε τις συνέπειες αυτών ως προς το νομικό καθεστώς της συγκεκριμένης κατηγορίας εργαζομένων (ΙΙ). 

Ο γαλλικός νόμος της 8ης Αυγούστου 2016, «σχετικός με την εργασία, τον εκσυγχρονισμό του κοινωνικού διαλόγου και τη διασφάλιση της επαγγελματικής σταδιοδρομίας»[1] (γνωστός και ως «νόμος El Khomri»[2] ή «νόμος σχετικός με την Εργασία») προκάλεσε, κατά τη διάρκεια της συζήτησης και της ψήφισής του, θύελλα αντιδράσεων. Σχεδόν ομόφωνα, οι Γάλλοι νομικοί συμφωνούν ότι ο εν λόγω νόμος μεταβάλλει εκ βάθρων το δίκαιο του χρόνου εργασίας, το δίκαιο των απολύσεων, το δίκαιο των συλλογικών διαπραγματεύσεων, καθώς επίσης και την «ιεραρχία» των συλλογικών συμβάσεων εργασίας[3]. H παρούσα συνοπτική μελέτη επικεντρώνεται σε μία σειρά διατάξεων του νόμου αυτού, σχετικών με ένα ζήτημα που δεν έχει, προς το παρόν, αποτελέσει αντικείμενο συστηματικών αναλύσεων. Πρόκειται για το ζήτημα της νομικής μεταχείρισης των εργαζομένων μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας, όπως, παραδείγματος χάριν, των εργαζομένων των εταιρειών Uber, Heetch, BlablaCar, Amazon,κ.τ.λ. Μετά από μία σύντομη παρουσίαση των διατάξεων του νόμου «El Khomri», οι οποίες ενσωματώθηκαν στον γαλλικό εργατικό κώδικα (I), θα εξετάσουμε τις συνέπειες αυτών ως προς το νομικό καθεστώς της συγκεκριμένης κατηγορίας εργαζομένων (ΙΙ).

Α. Οι νέες διατάξεις του γαλλικού εργατικού κώδικα σχετικά με τους εργαζομένους μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας

Το προσωπικό πεδίο εφαρμογής των νέων άρθρων L. 7342-1 έως L. 7342-6 του γαλλικού εργατικού κώδικα ορίζεται ρητώς: τα άρθρα αυτά εφαρμόζονται στους «ανεξάρτητους εργαζομένους» («travailleurs indépendants») που χρησιμοποιούν, στα πλαίσια της άσκησης των επαγγελματικών δραστηριοτήτων τους, μία ή περισσότερες διαδικτυακές πλατφόρμες[4]. Επιπλέον, ο Γάλλος νομοθέτης διευκρινίζει - με τρόπο ωστόσο ιδιαιτέρως ευρύ και αφηρημένο - ότι στην περίπτωση που προσδιορίζονται τα χαρακτηριστικά της παροχής υπηρεσιών ή του προς πώληση προϊόντος, καθώς και η τιμή τους, η πλατφόρμα έχει απέναντι στους εργαζόμενούς της μια «κοινωνική ευθύνη». Στα πλαίσια αυτής της ευθύνης, οι εργαζόμενοι διαθέτουν μια σειρά δικαιωμάτων, σχετικών με το δίκαιο της εργασίας και το δίκαιο της κοινωνικής ασφάλισης.

Αναφορικά με το εργατικό δίκαιο, το άρθρο L. 7342-3 ορίζει ότι, όπως οι εξαρτημένοι εργαζόμενοι έτσι και οι εργαζόμενοι μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας διαθέτουν στο εξής το δικαίωμα πρόσβασης σε προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης. To ίδιο άρθρο συμπληρώνει ότι η χρηματοδότηση αυτών των προγραμμάτων εναπόκειται στις πλατφόρμες και όχι στους ίδιους τους εργαζομένους, υπό την προϋπόθεση όμως ότι οι αποδοχές των τελευταίων υπερβαίνει ένα συγκεκριμένο όριο, προσδιοριζόμενο με διάταγμα. Όσον αφορά τις συλλογικές σχέσεις εργασίας, το άρθρο L. 7342-5 προβλέπει ότι η συντονισμένη άρνηση παροχής υπηρεσιών από τους εν λόγω εργαζομένους, που έχει ως σκοπό την υπεράσπιση των επαγγελματικών συμφερόντων τους, δεν αποτελεί - πλην κατάχρησης δικαίου - λόγο θεμελίωσης συμβατικής ευθύνης, ούτε δικαιολογεί πειθαρχικά μέτρα εναντίον τους. Το άρθρο L. 7342-6 συμπληρώνει ότι οι εργαζόμενοι μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας έχουν το δικαίωμα σύστασης συνδικαλιστικών οργανώσεων και συμμετοχής σε αυτές, με σκοπό να υπερασπιστούν τα συλλογικά τους συμφέροντα. Με άλλα λόγια, ο Γάλλος νομοθέτης αναγνωρίζει στους εργαζόμενους αυτούς το δικαίωμα απεργίας και το δικαίωμα συνδικαλιστικής ελευθερίας, αποφεύγοντας ωστόσο τεχνηέντως να χρησιμοποιήσει τους όρους «απεργία» και «συνδικαλιστική ελευθερία». Τέλος, αναφορικά με το δίκαιο κοινωνικής ασφάλισης, οι νέες διατάξεις του γαλλικού εργατικού κώδικα περιορίζονται στο ζήτημα των εργατικών ατυχημάτων. Πράγματι, σύμφωνα με το άρθρο L. 7342-2, στην περίπτωση που οι εργαζόμενοι μέσω κάποιας διαδικτυακής πλατφόρμας είναι ασφαλισμένοι κατά των εργατικών ατυχημάτων, η πληρωμή μέρους των ασφαλιστικών εισφορών εναπόκειται στην ίδια την πλατφόρμα. Για άλλη μια φορά, η εφαρμογή του άρθρου αυτού υπόκειται ωστόσο σε μια σημαντική εξαίρεση: οι πλατφόρμες απαλλάσσονται της υποχρέωσης πληρωμής ασφαλιστικών εισφορών όταν οι αποδοχές των εργαζόμενών τους δεν υπερβαίνει ένα όριο, προσδιοριζόμενο με διάταγμα.   

Β. Οι συνέπειες των νέων διατάξεων στο νομικό καθεστώς των εργαζομένων μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας

Στη γαλλική έννομη τάξη, οι διατάξεις του εργατικού δικαίου εφαρμόζονται αποκλειστικά στους εργαζόμενους με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας[5]. Συνεπώς, όπως και στο ελληνικό δίκαιο, ο νομικός χαρακτηρισμός της σύμβασης είναι αποφασιστικής σημασίας για τον προσδιορισμό του νομικού καθεστώτος που διέπει τον εργαζόμενο. Ωστόσο, όπως προκύπτει από τη μελέτη των νέων διατάξεων σχετικά με τους εργαζόμενους μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας, ο Γάλλος νομοθέτης δεν δίνει καμία σαφή απάντηση σχετικά με τη νομική φύση της σύμβασης αυτών. Πράγματι, μολονότι το άρθρο L. 7341-1 προβλέπει ότι αυτές οι διατάξεις εφαρμόζονται στους «ανεξάρτητους εργαζόμενους» που χρησιμοποιούν διαδικτυακές πλατφόρμες, δεν διευκρινίζει εάν όλοι αυτοί οι εργαζόμενοι πρέπει στο εξής να θεωρούνται ανεξάρτητοι ή, αντιθέτως, εάν οι διατάξεις αυτές εφαρμόζονται αποκλειστικά και μόνο σε όσους από αυτούς τους εργαζομένους δεν συνδέονται με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας.

Σε περίπτωση υιοθέτησης της πρώτης εκδοχής, θα πρέπει να θεωρηθεί ότι ο Γάλλος νομοθέτης εισάγει εμμέσως ένα τεκμήριο ανεξάρτητης εργασίας[6], και ότι τα άρθρα L. 7342-1 έως L. 7342-6 οφείλουν να ερμηνεύονται περιοριστικά. Ως ανεξάρτητοι εργαζόμενοι, όλοι οι εργαζόμενοι μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας απολαμβάνουν συνεπώς αποκλειστικά και μόνο τα – πολύ περιορισμένα – δικαιώματα που αναγνωρίζονται στα άρθρα αυτά. Φυσικά, οι νέες διατάξεις δεν εμποδίζουν τους ενδιαφερόμενους να αξιώσουν ενώπιον των δικαστηρίων τον χαρακτηρισμό της σύμβασής τους ως σύμβασης εξαρτημένης εργασίας. Σε αυτήν την περίπτωση, εναπόκειται όμως στους ίδιους τους εργαζόμενους να ανατρέψουν το τεκμήριο ανεξάρτητης εργασίας, προσκομίζοντας τα κατάλληλα αποδεικτικά στοιχεία. Αντιθέτως, σε περίπτωση υιοθέτησης της δεύτερης εκδοχής, οι νέες διατάξεις του γαλλικού εργατικού κώδικα θα πρέπει να ερμηνευθούν ως μία επέκταση κάποιων προστατευτικών κανόνων του εργατικού δικαίου σε μία νέα κατηγορία ανεξάρτητων εργαζομένων. Πράγματι, για πρώτη φορά, όσοι εργαζόμενοι μέσω ηλεκτρονικής πλατφόρμας δεν συνδέονται με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας, μπορούν στο εξής να ασκούν ορισμένα δικαιώματα που αναγνωρίζονταν, μέχρι πρότινος, αποκλειστικά στους μισθωτούς. Μεταξύ αυτών των δικαιωμάτων, το πιο σημαντικό είναι χωρίς αμφιβολία το δικαίωμα απεργίας, το οποίο, σύμφωνα με πάγια νομολογία του γαλλικού ακυρωτικού δικαστηρίου, αναγνωρίζεται μόνο στους εργαζόμενους με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας[7].

Σε κάθε περίπτωση όμως, δεν πρέπει να παραγνωριστεί το γεγονός ότι ο Γάλλος νομοθέτης αφήνει – προφανώς εσκεμμένα – μια σειρά αναπάντητων ερωτημάτων. Συγκεκριμένα, εκτός από το θέμα του νομικού χαρακτηρισμού των συμβάσεων των εν λόγω εργαζομένων, μετέωρο μένει και το ζήτημα των νομικών υποχρεώσεων των διαφόρων αυτών διαδικτυακών μέσων: οι υποχρεώσεις τους υπερβαίνουν ή όχι τα όρια της προσδιοριζόμενης από το νόμο «κοινωνικής ευθύνης»; Με άλλα λόγια, υποχρεούνται ή όχι να εφαρμόζουν στους εργαζόμενούς τους τις προστατευτικές διατάξεις του εργατικού δικαίου; Βεβαίως, δε χωρεί αμφιβολία ότι οι συνθήκες υπό τις οποίες οι εν λόγω εργαζόμενοι παρέχουν τις υπηρεσίες τους διαφέρουν αισθητά, και ότι πολλές από αυτές τις δραστηριότητες δεν ασκούνται υπό συνθήκες εξάρτησης. Επιπλέον, όπως προαναφέρθηκε, κάθε μεμονωμένος εργαζόμενος διατηρεί το δικαίωμα να αξιώσει δικαστικώς τον χαρακτηρισμό της σύμβασής του ως σύμβασης εξαρτημένης εργασίας. Ωστόσο, σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από μια ολοένα αυξανόμενη «uber-ικοποίηση» της οικονομίας[8], ο σεβασμός των διατάξεων του εργατικού δικαίου δεν θα πρέπει, κατά την άποψή μας, να εναπόκειται στην πρωτοβουλία των ίδιων των εργαζομένων και στην – συχνά ασταθή – κρίση των δικαστικών αρχών. Ο πολλαπλασιασμός αυτών των νέας μορφής επιχειρήσεων καθιστά συνεπώς απαραίτητη μια πιο ξεκάθαρη νομοθετική επέμβαση, ικανή να θέσει συγκεκριμένα όρια στις δραστηριότητές τους και να απαλλάξει τους εργαζομένους από την αβεβαιότητα της «γκρίζας ζώνης» μεταξύ εξαρτημένης εργασίας και αυτοαπασχόλησης. Ο επαναπροσδιορισμός της έννοιας της εξάρτησης μπορεί να αποτελέσει μια καλή αρχή...


[1]Βλ. Loi n° 2016-1088 du  8 août 2016  relative au travail, à la modernisation du dialogue social et à la sécurisation des parcours professionnels.

[2]Από το όνομα της υπουργού Εργασίας, Myriam El Khomri.

[3]Γιαμίασυνολικήανάλυσητουνόμουαυτού: F. Canut, F. Géa, «Le droit du travail, entre ordre et désordre (première partie)», Droit social, 2016, p. 1038 ; «Le droit du travail, entre ordre et désordre (seconde partie)», Droit social, 2017, p. 47.

[4]Βλ. το άρθρο L. 7341-1 του γαλλικού εργατικού κώδικα.

[5]Σύμφωνα με πάγια νομολογία του γαλλικού ακυρωτικού δικαστηρίου, η σύμβαση εργασίας χαρακτηρίζεται από την νομική εξάρτηση του εργαζομένου από τον εργοδότη του. Τέτοια νομική εξάρτηση υφίσταται όταν «η εργασία ασκείται υπό την εποπτεία του εργοδότη, ο οποίος έχει την εξουσία να δίνει εντολές και οδηγίες στον εργαζόμενο, καθώς επίσης και να λαμβάνει κατά αυτού πειθαρχικά μέτρα»(βλ. Cass. soc., 13 nov. 1996, Société générale, n° 94-13187).

[6]Ο γαλλικός εργατικός κώδικας περιλαμβάνει επιπλέον μία σειρά τεκμηρίων «μη εξαρτημένης εργασίας» (βλ. το άρθρο L. 8221-6 του κώδικα αυτού).

[7]Η αναγνώριση των υπολοίπων δικαιωμάτων είναι, κατά τη γνώμη μας, ήσσονος σημασίας. Κατ’αρχάς, στη γαλλική έννομη τάξη, το δικαίωμα συνδικαλιστικής ελευθερίας αναγνωρίζεται ούτως ή άλλως σε όλους τους πολίτες και όχι μόνο στους εργαζόμενους με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας. Επιπλέον, όσον αφορά τα εργατικά ατυχημάτα, αξίζει να σημειωθεί ότι οι νέες διατάξεις του γαλλικού εργατικού κώδικα σχετικά με τους εργαζόμενους μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας δεν δημιουργούν καμία υποχρέωση ασφάλισης κατά αυτών των ατυχημάτων. Απλώς, όταν οι εργαζόμενοι αποφασίζουν οικειοθελώς να ασφαλιστούν κατά των εργατικών ατυχημάτων, οι πλατφόρμες οφείλουν να πληρώνουν ένα μέρος των ασφαλιστικών εισφορών, υπό την προϋπόθεση ότι οι αποδοχές των εργαζομένων υπερβαίνει ένα συγκεκριμένο όριο. 

[8]«Uberisation de l’économie». Η έκφραση αυτή χρησιμοποιείται ολοένα και πιο συχνά από τους γάλλους συγγραφείς, με σκοπό να περιγράψουν τη σταδιακή εξάπλωση των επιχειρήσεων τύπου Uber, των οποίων τα μέσα λειτουργίας διαφέρουν αισθητά από αυτά των «κλασικών» βιομηχανικών και εμπορικών επιχειρήσεων.